Της Χριστίνας Σιακαλλή, Δικηγόρου
Η έναρξη λειτουργίας της Ανταγωνιστικής Αγοράς Ηλεκτρισμού στην Κύπρο, την 1η Οκτωβρίου 2025, αποτελεί σημαντικό ορόσημο για τη μετάβαση σε ένα νέο μοντέλο οργάνωσης και λειτουργίας της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η μετάβαση αυτή αποσκοπεί στη δημιουργία συνθηκών υγιούς ανταγωνισμού, στην ενίσχυση της διαφάνειας, στην ισότιμη συμμετοχή των επιχειρήσεων ενέργειας και, τελικά, στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων των καταναλωτών.
Ωστόσο, η λειτουργία μιας ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρισμού δεν μπορεί να εξετάζεται ανεξάρτητα από τις τεχνικές ιδιαιτερότητες του ηλεκτρικού συστήματος στο οποίο αυτή αναπτύσσεται. Ιδιαίτερα στην περίπτωση της Κύπρου, η οποία διαθέτει μικρό και απομονωμένο ηλεκτρικό σύστημα, η διασφάλιση της ευστάθειας, της αξιοπιστίας και της αδιάλειπτης παροχής ηλεκτρικής ενέργειας αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την αποτελεσματική λειτουργία της αγοράς.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία αποκτά ο μηχανισμός των Υποχρεωτικά Ενταγμένων Μονάδων (ΥΕΜ), ο οποίος ενσωματώθηκε στο κανονιστικό πλαίσιο της Ανταγωνιστικής Αγοράς Ηλεκτρισμού, μέσω των Κανόνων Αγοράς Ηλεκτρισμού και του σχετικού Εγχειριδίου ΥΕΜ, που εγκρίθηκαν με την Απόφαση 308/2025 της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας Κύπρου (ΡΑΕΚ).
Ως Υποχρεωτικά Ενταγμένες Μονάδες νοούνται οι μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας των οποίων η ένταξη και παραμονή σε λειτουργία κρίνεται αναγκαία για την ικανοποίηση συγκεκριμένων κριτηρίων ασφαλούς λειτουργίας του Συστήματος Ηλεκτρικής Ενέργειας. Η λειτουργία τους εξυπηρετεί ουσιώδεις τεχνικές ανάγκες, όπως η παροχή αδράνειας, η απόκριση και ρύθμιση της συχνότητας, η ρύθμιση της τάσης και η αντιμετώπιση περιορισμών του δικτύου.
Η αδράνεια αποτελεί κρίσιμο χαρακτηριστικό της ευστάθειας ενός ηλεκτρικού συστήματος, καθώς συμβάλλει στον περιορισμό της ταχύτητας μεταβολής της συχνότητας όταν παρουσιάζεται αιφνίδια διαταραχή, όπως η απώλεια μιας μονάδας παραγωγής. Σε ένα διασυνδεδεμένο ηλεκτρικό σύστημα, τέτοιες διαταραχές μπορούν να αντιμετωπιστούν και μέσω της συνδρομής γειτονικών συστημάτων. Αντίθετα, στην Κύπρο, η απουσία ηλεκτρικής διασύνδεσης με άλλα κράτη περιορίζει ουσιωδώς τις διαθέσιμες δυνατότητες αντιμετώπισης τέτοιων περιστατικών.
Η ιδιαιτερότητα αυτή καθιστά αναγκαία τη διατήρηση επαρκούς αδράνειας και κατάλληλων εφεδρειών, ώστε να αποτρέπεται το ενδεχόμενο ανεξέλεγκτης πτώσης της συχνότητας και, σε ακραίες περιπτώσεις, η πλήρης κατάρρευση του ηλεκτρικού συστήματος. Η ασφάλεια του συστήματος, επομένως, δεν αποτελεί απλώς τεχνική παράμετρο, αλλά ζήτημα ουσιώδους δημοσίου συμφέροντος.
Η ανάγκη εφαρμογής της πολιτικής ΥΕΜ στην Κύπρο στηρίζεται σε τεχνικές αναλύσεις του Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου (ΔΣΜΚ), ο οποίος έχει την ευθύνη για την ασφαλή και αξιόπιστη λειτουργία του ηλεκτρικού συστήματος. Στο πλαίσιο σχετικής μελέτης εξετάστηκαν διαφορετικά σενάρια λειτουργίας του συστήματος, με ιδιαίτερη έμφαση σε περιόδους χαμηλής ζήτησης και αυξημένης παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η σημασία της μελέτης έγκειται στο γεγονός ότι η επιλογή των ΥΕΜ δεν αποτελεί αυθαίρετη προτίμηση συγκεκριμένης τεχνολογίας παραγωγής, αλλά συνδέεται με αντικειμενικά τεχνικά κριτήρια και με την ανάγκη διασφάλισης της ευστάθειας του συστήματος.
Αυτό, βεβαίως, δεν αναιρεί την ανάγκη περιοδικής επανεξέτασης των τεχνικών απαιτήσεων, ιδίως υπό το πρίσμα της εξέλιξης των τεχνολογιών αποθήκευσης, της αυξανόμενης διείσδυσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της μελλοντικής ηλεκτρικής διασύνδεσης της Κύπρου.
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που ανακύπτουν κατά την εφαρμογή του μηχανισμού ΥΕΜ αφορά τη συμβατότητά του με τις αρχές της ελεύθερης και ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η ύπαρξη υποχρεωτικών τεχνικών περιορισμών δεν συνεπάγεται, από μόνη της, παραβίαση των αρχών του ανταγωνισμού. Αντιθέτως, η ίδια η λειτουργία της αγοράς προϋποθέτει την ύπαρξη ενός ασφαλούς και αξιόπιστου ηλεκτρικού συστήματος.
Η θεμελιώδης αρχή του ενωσιακού δικαίου του ανταγωνισμού είναι η προστασία της ανταγωνιστικής διαδικασίας προς όφελος της αγοράς και των καταναλωτών και όχι η εξασφάλιση συμμετοχής κάθε επιχείρησης σε κάθε δραστηριότητα ανεξαρτήτως των πραγματικών δυνατοτήτων της.
Συναφώς, η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μεταξύ άλλων στις υποθέσεις Hoffmann-La Roche, Post Danmark και Intel, αναγνωρίζει ότι η προστασία του ανταγωνισμού δεν συνεπάγεται την υποχρέωση διατήρησης επιχειρήσεων που δεν μπορούν να ανταγωνιστούν αποτελεσματικά υπό τις συνθήκες της συγκεκριμένης αγοράς.
Στην περίπτωση των ΥΕΜ, η αξιολόγηση της δυνατότητας συμμετοχής οφείλει να στηρίζεται στην πραγματική τεχνική ικανότητα παροχής των απαιτούμενων υπηρεσιών και όχι αποκλειστικά στην τεχνολογία ή στην επιχειρηματική ταυτότητα του παρόχου.
Κατά συνέπεια, η θέσπιση αντικειμενικών και αναλογικών τεχνικών προϋποθέσεων για την παροχή υπηρεσιών αδράνειας δεν συνιστά, από μόνη της, αδικαιολόγητο περιορισμό του ανταγωνισμού.
Αντίθετα, διασφαλίζει ότι η συμμετοχή στην παροχή μιας κρίσιμης επικουρικής υπηρεσίας πραγματοποιείται υπό όρους που δεν θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια του ηλεκτρικού συστήματος.
Η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και των εγκαταστάσεων αποθήκευσης αποτελεί βασικό πυλώνα της ενεργειακής μετάβασης και της δημιουργίας μιας περισσότερο ανταγωνιστικής και βιώσιμης αγοράς ηλεκτρισμού. Εντούτοις, η δυνατότητα παραγωγής ή αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με την ικανότητα παροχής όλων των υπηρεσιών που απαιτούνται για την ευστάθεια του συστήματος.
Ειδικότερα, η συμβατική αδράνεια που παρέχεται από συγχρονισμένες περιστρεφόμενες μονάδες παρουσιάζει διαφορετικά τεχνικά χαρακτηριστικά από τη λειτουργία εγκαταστάσεων ΑΠΕ που συνδέονται στο δίκτυο μέσω ηλεκτρονικών μετατροπέων. Η τεχνολογική εξέλιξη επιτρέπει πλέον σε κατάλληλα σχεδιασμένες εγκαταστάσεις αποθήκευσης και σε συστήματα ηλεκτρονικών ισχύος να συμβάλλουν στην ευστάθεια του δικτύου, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούν τις αντίστοιχες τεχνικές προδιαγραφές.
Συνεπώς, η εφαρμογή της πολιτικής ΥΕΜ δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως γενικός αποκλεισμός των ΑΠΕ ή της αποθήκευσης από την παροχή επικουρικών υπηρεσιών. Το κρίσιμο κριτήριο πρέπει να παραμένει η αποδεδειγμένη δυνατότητα κάθε εγκατάστασης να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις ασφαλούς λειτουργίας του συστήματος.
Η προσέγγιση αυτή συμβιβάζει την ανάγκη προστασίας του δημοσίου συμφέροντος με την αρχή της τεχνολογικής ουδετερότητας και την επιδίωξη ανάπτυξης ουσιαστικού ανταγωνισμού.
Η οργάνωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας διέπεται από τον Κανονισμό (ΕΕ) 2019/943, ο οποίος καθορίζει βασικές αρχές για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς ηλεκτρισμού, τη διαφάνεια, την αποτελεσματικότητα και την προώθηση του ανταγωνισμού. Ωστόσο, το ενωσιακό δίκαιο αναγνωρίζει ότι τα μικρά και απομονωμένα ηλεκτρικά συστήματα αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες τεχνικές και λειτουργικές δυσχέρειες. Το άρθρο 64 του Κανονισμού προβλέπει ειδικό καθεστώς παρεκκλίσεων, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, για την αντιμετώπιση ουσιαστικών προβλημάτων λειτουργίας τέτοιων συστημάτων.
Η σημασία της ρύθμισης αυτής για την Κύπρο είναι ιδιαίτερη, δεδομένου ότι η φυσική απομόνωση του ηλεκτρικού συστήματος εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο οργάνωσης της αγοράς. Η έναρξη λειτουργίας της Ανταγωνιστικής Αγοράς Ηλεκτρισμού δεν μεταβάλλει, από μόνη της, τα φυσικά χαρακτηριστικά του συστήματος ούτε καταργεί τις τεχνικές απαιτήσεις που είναι αναγκαίες για την ασφαλή λειτουργία του.
Παράλληλα, οι ειδικές ρυθμίσεις και οι προβλεπόμενες παρεκκλίσεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως γενική απαλλαγή από τις αρχές της διαφάνειας, της ίσης μεταχείρισης και της αναλογικότητας. Αντιθέτως, οι αρχές αυτές εξακολουθούν να αποτελούν βασικά κριτήρια για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των εθνικών ρυθμιστικών μηχανισμών.
Το εθνικό νομικό πλαίσιο, και ειδικότερα ο περί Ρύθμισης της Αγοράς Ηλεκτρισμού Νόμος του 2021, Ν.130(Ι)/2021, αναθέτει στη ΡΑΕΚ ουσιώδεις αρμοδιότητες για τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της αγοράς και της ασφάλειας εφοδιασμού.
Σύμφωνα με το άρθρο 4 του Νόμου, η ΡΑΕΚ οφείλει, κατά την άσκηση των ρυθμιστικών της καθηκόντων, να λαμβάνει εύλογα μέτρα για τη διασφάλιση της ασφάλειας, της συνέχειας, της ποιότητας και της αξιοπιστίας της παροχής ηλεκτρικής ενέργειας.
Παράλληλα, το άρθρο 5 προβλέπει αρμοδιότητες καθορισμού ή έγκρισης εθνικών μεθοδολογιών που αφορούν, μεταξύ άλλων, την παροχή επικουρικών υπηρεσιών, στη βάση αντικειμενικών κριτηρίων και κατά τρόπο ισότιμο και χωρίς διακρίσεις.
Αντίστοιχα, ο ΔΣΜΚ φέρει την ευθύνη τεχνικής αξιολόγησης των αναγκών του συστήματος και της εξασφάλισης των υπηρεσιών που απαιτούνται για την ασφαλή λειτουργία του.
Η κατανομή αυτή αρμοδιοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συνεργασίας μεταξύ της τεχνικής διαχείρισης και της ρυθμιστικής εποπτείας. Η διασφάλιση της ασφάλειας εφοδιασμού δεν αποτελεί επιλογή οικονομικής πολιτικής, αλλά θεσμική υποχρέωση, η οποία πρέπει να ασκείται σε συνδυασμό με την προστασία του ανταγωνισμού και των δικαιωμάτων των συμμετεχόντων στην αγορά.
Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζει και ο τρόπος οικονομικής διαχείρισης της ενέργειας που παράγεται από τις ΥΕΜ. Σύμφωνα με το πλαίσιο που εγκρίθηκε με την Απόφαση 308/2025, προβλέπεται μηχανισμός κατανομής της εγγενούς ενέργειας των ΥΕΜ στους προμηθευτές, σε συνδυασμό με την οικονομική αποζημίωση που συνδέεται με την παροχή της απαιτούμενης υπηρεσίας.
Η λογική του μηχανισμού αυτού είναι ότι η ενέργεια που παράγεται λόγω της υποχρεωτικής ένταξης μονάδων για σκοπούς ασφάλειας του συστήματος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται κατά τρόπο που να προκαλεί αδικαιολόγητη διπλή οικονομική επιβάρυνση. Η ανταποδοτική κατανομή της παραγόμενης ενέργειας αποσκοπεί στο να συνδέσει το κόστος του μηχανισμού με την αντίστοιχη ενεργειακή ωφέλεια.
Παράλληλα, η διακριτή αντιμετώπιση των ποσοτήτων αυτών σε σχέση με την Αγορά Επόμενης Ημέρας αποσκοπεί στον περιορισμό του ενδεχομένου επηρεασμού της διαμόρφωσης των τιμών από μονάδες που εντάσσονται για λόγους τεχνικής ασφάλειας και όχι αποκλειστικά βάσει των συνθηκών προσφοράς και ζήτησης.
Η προστασία του καταναλωτή δεν εξαντλείται στην αποτροπή διακοπών ηλεκτροδότησης, αλλά περιλαμβάνει και την υποχρέωση διασφάλισης ότι το κόστος των αναγκαίων υπηρεσιών παραμένει εύλογο, τεκμηριωμένο και οικονομικά αποδοτικό.
Η αρχή της αναλογικότητας κατέχει κεντρική θέση κατά την αξιολόγηση κάθε ρυθμιστικού μέτρου που επηρεάζει τη λειτουργία της αγοράς. Η ανάγκη εξασφάλισης επαρκούς αδράνειας και ευστάθειας μπορεί να δικαιολογεί την επιβολή συγκεκριμένων τεχνικών υποχρεώσεων, υπό την προϋπόθεση ότι αυτές είναι κατάλληλες, αναγκαίες και δεν υπερβαίνουν το μέτρο που απαιτείται για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού.
Η ύπαρξη τεχνικής μελέτης, η αντικειμενική αξιολόγηση των διαθέσιμων τεχνολογιών, η εξέταση εναλλακτικών λύσεων και η περιοδική αναθεώρηση των απαιτήσεων αποτελούν ουσιώδη στοιχεία μιας αναλογικής ρυθμιστικής προσέγγισης.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η διάκριση μεταξύ των περιορισμών που επιβάλλονται πράγματι από την ασφάλεια του συστήματος και εκείνων που ενδεχομένως θα μπορούσαν να περιοριστούν μέσω της τεχνολογικής εξέλιξης ή της προσαρμογής των διαδικασιών της αγοράς.
Η ύπαρξη ενός αναγκαίου μηχανισμού ασφάλειας δεν πρέπει να οδηγεί στη διατήρηση περιορισμών πέραν του χρόνου ή της έκτασης που αυτοί δικαιολογούνται τεχνικά.
Αντίθετα, η διαρκής επαναξιολόγησή τους ενισχύει τη νομιμότητα, τη διαφάνεια και την εμπιστοσύνη των συμμετεχόντων στην αγορά.
Συμπεράσματα
Η λειτουργία της Ανταγωνιστικής Αγοράς Ηλεκτρισμού στην Κύπρο συνιστά ουσιαστική μεταρρύθμιση, η επιτυχία της οποίας εξαρτάται τόσο από τη δημιουργία πραγματικών συνθηκών ανταγωνισμού όσο και από τη διασφάλιση της ασφαλούς λειτουργίας του ηλεκτρικού συστήματος.
Ο μηχανισμός των Υποχρεωτικά Ενταγμένων Μονάδων αποτελεί ειδική ρυθμιστική παρέμβαση που συνδέεται με τις ιδιαίτερες τεχνικές ανάγκες του κυπριακού συστήματος και, πρωτίστως, με την ανάγκη διατήρησης της ευστάθειας και της ασφάλειας εφοδιασμού.
Η ύπαρξη τέτοιων μηχανισμών δεν είναι κατ’ ανάγκη ασύμβατη με τις αρχές της ανταγωνιστικής αγοράς, εφόσον στηρίζεται σε αντικειμενικά τεχνικά δεδομένα, εφαρμόζεται με διαφάνεια και ίση μεταχείριση και υπόκειται στις απαιτήσεις της αναλογικότητας.
Η πρόκληση για το κυπριακό ενεργειακό σύστημα είναι να επιτύχει τη σταδιακή διεύρυνση της συμμετοχής νέων τεχνολογιών, ιδίως των ΑΠΕ και της αποθήκευσης, χωρίς να διακυβεύεται η ασφάλεια και η αξιοπιστία της ηλεκτροδότησης.
Ο υγιής ανταγωνισμός και η ασφάλεια εφοδιασμού δεν αποτελούν αντικρουόμενους στόχους. Αντιθέτως, η ασφάλεια του ηλεκτρικού συστήματος συνιστά την αναγκαία προϋπόθεση για την ύπαρξη και την αποτελεσματική λειτουργία μιας πραγματικά ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρισμού.
Η ουσιαστική πρόκληση δεν είναι, επομένως, η επιλογή μεταξύ ανταγωνισμού και ασφάλειας, αλλά η διαμόρφωση ενός ρυθμιστικού πλαισίου που θα διασφαλίζει και τα δύο, προς όφελος της αγοράς, της ενεργειακής μετάβασης και, κυρίως, του τελικού καταναλωτή.